gradnis.biz

Niš je grad u južnoj Srbiji, smešten na reci Nišavi. Sa 250,518 stanovnika (popis 2002.) drugi je po velicini grad u Srbiji. Niš zauzima površinu od oko 597m².

Kroz svoju dugu istoriju Niš se nalazio u sastavu mnogih carstava i država, igrajuci ulogu administrativnog, vojnog i trgovinskog centra i važne saobracajne veze na rimskom putu Via militaris, kasnije zvanim Carski drum, koji je spajao Evropu i Malu Aziju. Sam položaj Niša ucinio ga je strateški važnim i time primamljivim gradom za mnoge osvajace. Niš se nalazio pod vlašcu Dardanaca, Tracana, Ilira, Kelta, Grka, Rimljana, Huna, Avara, Srba i drugih, zatim Bugarskog, Ugarskog, Vizantijskog, Otomanskog carstva. Godine 1878. ulazi ponovo u sastav Srbije, bivajuci još pod nemackom okupacijom u toku Prvog i Drugog svetskog rata. Uticaj razlicitih naroda koji su vladali Nišom primecuje se u kulturnom nasledu grada, pre svega u njegovoj arhitektonskoj raznovrsnosti.

Niš danas administrativni centar Nišavskog okruga, važan privredni, univerzitetski, kulturni i politicki centar Srbije.

Geografija i klima
Niš se nalazi na 43°19' latitudi severno i 21°54' longitudi istocno u dolini reke Nišave. Smešten je na 194m nadmorske visine (centralni gradski trg). Najviši vrh je Sokolov kamen na Suvoj planini (1523m), a najniza tacka je Trupale (173m). Površina grada je 596.71 kvadratnih kilometara.

Klima Niša je umereno-kontinentalna, sa prosecnom godišnjom temperaturom od 11.2°C. Juli je najtopliji mesec u godini sa prosekom od 21.2°C. Najhladniji mesec je januar, u proseku 0.2°C. Prosek godišnje kolicine padavina je 567.25 mm/m². Vazdušni pritisak je u proseku is 992.74 mb. Prosecna jacina vetra je nešto manja od 3 bofora


Demografija
U Nišu danas živi preko 90% srpskog stanovništva a druga po velicini etnicka zajednica su Romi kojih ima preko 5%. Ostali deo cine etnicke zajednice koje ne prelaze 1%.

Praistorija i Stari vek
Na osnovu arheoloških iskopavanja može se zakljuciti da je teriotorija na kojoj se danas nalazi grad Niš bila nasljena ljudskim zajednicama još od perioda srednjeg paleolita (100.000-30.000 god. p.n.e.). Ostaci iz paleolita, nadeni na lokalitetu Kremenac, cuvaju se u arheološkoj zbirci Narodnog muzeja u Nišu. Iz perioda bronzanog doba pronadeni se grobnice u Medoševcu i veliko naselje, koje se nalazi pored antickog nalazišta Medijana.

Prema najcešce navodenoj tezi o etimološkom poreklu imena grada, Niš su imenovali Kelti sa znacenjem Vilin grad.

Naissos je bio grcka kolonija. Niš jedno od mogucih mesta na kojima se nalazila grcka mitološka Nisa, naseljena nimfama, gde je Dionis odrastao i po kojoj je dobio ime.

U vreme Rimskog carstva grad ima ime Naissus, što je romanizovani naziv grckog imena Naissos.

Rimljani osvajaju Niš u toku Dardanijskih ratova u I veku pre nove ere i grad se razvija kao strateška raskrsnica, vojni i trgovinski centar u provinciji Gornjoj Meziji. U II veku nove ere Niš je bio vec dovljno poznat grad da ga Ptolomej u svojoj Geografiji pominje kao jedan od cetiri najveca grada Dardanije.

Septembra, 268. godine rimska vojska predvodena carom Galijenom, i dvojicom buducih careva: glavnim komandantom Markom Aurelijem Klaudijem i komandantom konjice Aurelijanom sukobila se sa Gotima kod Niša u najkrvavijem okršaju III veka, poznatom pod imenom Bitka kod Naisusa. Tom prilikom pobijeno je izmedu 30.000 i 50.000 Gota. Bitka kod Naisusa obezbedila je postojanje Zapadnom carstvu još dva naredna veka.

U Nišu je 27. februara, 272., roden sin vojnog komandanta Konstantin Hlorusa i krcmareve kcerke Flavije Julije Helene, buduci car Konstantin Veliki. U rodnom gradu car [Konstantin I] sagradio je carsku vilu [Medijana], koja je danas važno arheološko nalazište. Mozaicki podovi i drugi ostaci carskog luksuza cuvaju su u muzeju na Medijani. Aristokratske vile su smeštene u okolini carske palate.

Godine 284., kada je car Dioklecijan odvojio Dardaniju od Gornje Mezije i ucionio je zasebnom oblašcu, grad Niš je postao glavni grad ove rimske provincije.

U toku IV veka osniva se eparhija u Nišu, cime Niš postaje i jedan od važnih religijskih centara. Bazilika iz IV veka u Nišu je jedna od najstarijih hrišcanskih spomenika u svetu.

Odlican strateški položaj i bogatstvo Niša ucinili su ga cestom metom napada mnogih naroda. Iako je car Julijan Apostata ojacao zidove oko Niša kako bi ga ucinio neosvojivim, Niš je cesto osvajan, spaljivan i razara. Najpre ga osvaja Atila uz silovit napad. Tom prilikom Huni su masakrirali stanovništvo grada. Godinama kasnije su obale reke bile još uvek pokrivene ljudskim kostima, kao ostacima hunskog razaranja. Još 448. Piskus opisuje Niš kao grad koji deluje napušteno, sa par bolesnih osoba koje leže po crkvama i obalama reke punim ljudskih kostiju. Delimicno obnovljen grad ponovo ruše Varvari 480. godine.


Srednji vek
Kasnije je vizantijski car [[Justinijan I] (527-565) pokušao da obnovi Niš, ali grad nikada nije povratio svoj urbani sjaj iz IV veka.

Tokom prve polovine VI veka nove ere grad napadaju Avri i Sloveni. Sloveni su pokušala da osvoje Niš osam puta, da bi ga konacno osvojili 615. godine.

Bugarski car Simeon (Bugarski car) osvaja Niš krajem IX veka, ali Vizantija vraca Niš pod svoju vlast u XI veku. Car Manojlo I utvrduje grad i u njemu se sastaje dva puta sa Stefanom Nemanjom, medutim za vreme vladavine Andronika I osvaja ga ugarski kralj Bela III, da bi ga vec 1185. osvojio srpski vladar Stefan Nemanja. Dok je bio u srpskim rukama, Stefan Nemanja je koristio Niš kao svoju bazu za vojne akcije. Stefan Nemanja je 27. jula 1189. godine u Nišu primio cara Svetog rimskog carstva Fridriha I Barbarosu, sa 100.000 njegovih krstaša, predlažuci mu zajednicki napad na Vizantiju. Medutim, grad 1196. pobovo pada u Vizantijske ruke, a Srbi ga osvajaju tek 1241. godine, i vladace njime sve do 1375. godine kada Niš dolazi po prvi put u sastav Otomanskog carstva.


Godine 1443. Niš se ponovo našao u rukama Srba, a Brankovic ga je predao Mrnjavcevicima. Hrišcanske vojske predvodene ugarskim vojskovodom Janoš Hunjadijem (poznatim kao Sibinjanin Janko u srpskoj narodnoj poeziji) zajedno sa srpskom despotom Đurad Brankovicem pobedili su Turke i potukli ih do Sofije. Važna bitka odigrala se kod Niša, koji je ostao slobodan grad još skoro godinu dana posle toga.

Moderno i savremeno doba

Niš je ponovo pao pod tursku vlast 1448. godine i ostao u Osmanlijskom carstvu narednih 245 godina. U ovom periodu Niš je bio jedno od sedišta turske vojne i civilne vlasti. Tvrdava (u Nišu), koja je tada sagradena, i dalje predstvalja jednu od najlepših i najbolje sacuvanih gradevina takve vrste na Balkanu. Staro utvrdenje je sagradeno u prvim dekadama XVIII veka (1719-1723). Podignuto je na mestu starijih tvrdava (utvrdenje) iz rimskog, vizantijskih i srednjovekovnog perioda. Tvrdava (u Nišu) ima višeugaonu osnovu, osam terasa i cetiri masivnih kapija. Prostire se na površini od 22 hektara i opasana je zidinama dugim 2.100m, 8m visokim i 3m debelim u proseku. Sa spoljne strane Tvrdava (u Nišu) je bila opasana širokim šancevima, od kojih je severni i danas sacuvan. Pored masivnih zidina, dobro ocuvane su i južna Stambol-kapija i severna Beogradska kapija, dok su severna Vidin-kapija i jugo-istocna Jagodin-kapija tek delimicno ocuvane.

Godine 1737. Niš je okupiran od austro-ugarske vojske. Turci su predali grad bez borbe, ali su se iste godine, takode bez borbe, vratili u Niš.

U toku Prvog srpskog ustanka ustanicka vojska se našla pred Nišom tek 1809. godine, krecuci se ka Kosovu. Karadorde je predlagao da se na Niš krene celokupnom vojskom, ali su ostali vojskovode tražili da se Niš napadne sa cetiri fronta, kako je na kraju i bilo uradeno. Ukupno 16000 srpskih ustanika je stiglo do Niša 27. aprila, 1809. predvodeni Milojem Petrovicem. Izgradili su šest šanceva: prvi i najveci bio je na Cegru pod komenadom vojvode Stevana Sindelica. Drugi je bio u Gornjem Matejevcu, u bilizini [[Latinska crkva (u Nišu]|Latinske crkve]], sa Petrom Dobrnjcem, treci je severoztapadno od Kamenice sa vojvodom Ilijom Barjaktarevicem, cetvrti u Kamenici sa komandantom Milojem Petrovicem, peti je bio iznad Kamenice sa vojvodom Pauljom Matejicem i šestu u Donjem Matejevcu. Predlog Miloja Petrovica da se Niš odmah napadane nije bio prihvacen, vec se želelo da se grad drži u blokadi. Turska vojska je dobila pojacanje od 20.000 vojnika iz Jedrena, Soluna, Vranja i Leskovca. Turci su 31. maja 1809. godine napali Sindelicev šanc na Cegru. Boj se vodio celog dana. Kako je nadmoc Turaka postajala ocevidnija, a pomoc iz ostalih šanceva nije stizala, Stevan Sindelic je pri naletu Turaka u šanac, pucao u magacin s municijom i razneo oko 3.000 Srba i daleko više Turaka.

Posle bitke na Cegru izgradena je kula na putu za Carigrad krajem leta 1809. godine. Kula je izgradena po nalogu Hursid-paše, tadašnjeg zapovednika Niša, od glava srpskih vojnika poginulih na Cegru, time jedinstvena u svetu. U Cele-kulu su uzidane 952 lobanje srpskih vojnika kao opomena srpskom narodu. Nad kulom je 1892. podignuta kapela koja danas cuva 58 preostalih lobanja. Cele-kula predstvalja jedunstven spomenik takve vrste u svetu.


Borbe za oslobodenje Niša pocinju 29. decembar 1877. a knez Milan je ušao u Niš 11. januara 1878. godine. Na Berlinskom kongresu potvrdeno je da Niš ulazi u sastav Srbije. U to vreme u Nišu cesto zaseda skupština. Prvo zasedanje Narodne skupštine Srbije desilo se u zgradi osnovne škole iza Saborne crkve, 23. novembra, 1878. godine.

Pred pocetak Prvog svetskog rata, 1914. godine u Niš prelazi Vlada i Narodna skupština. Niš postaje ratna prestonica. Iste godine 7. decembra u Narodna skupština zaseda u Nišu i donosi tzv. 'Nišku deklaraciju' o ujedinjenju Srba, Hrvata i Slovenaca.

Oktobra 1915. Niš okupiraju Bugari. Niš je osloboden 12. oktobra, 1918. godine kada vojska Prve srpske armije na celu sa vojvodom Petrom Bojovicem ulazi u Niš.

U Drugom svetskom ratu okupacija Niša traje od 1941. do 1944. Na pocetku okupacije u Nišu je otvoren prvi nacisticki koncentracioni logor u Jugoslaviji, iz koga je oko 12.000 logoraša odvedeno i streljano na Bubnju. Godine 1942., 12. februara odigralo se masovno begstvo iz logora, dogadaj poznat pod nazivom proboj logora na Crvenom Krstu. Tom prilikom je oko 100 ljudi pobeglo. O ovom dogadjaju snimljen je film Lager Niš, 1987. godine, u režiji Miomira Stamenkovica. Godine 1944., 14. oktobra Niš je osloboden od Nemaca.

U prvoj polovini devedesetih XX veka Niš važi za „crveni grad“, jako uporište SPS-a. Medutim, 1996. godine Niš je prvi grad u Srbiji koji je ustao protiv opresivnog režima Slobodana Miloševica. Koalicija Zajedno je pobedila na lokalnim izborima 1996. i prvi demokratski gradonacelnik bio je Zoran Živkovic, kasnije i premijer Srbije.

U toku bombardovanja 1999. godine Niš je bio cesta meta napada, kada su uništena industrijska postrojenja, aerodrom i ubijeno 20 civila kasetnim bombama bacenim pored tvrdavske pijace. Od zaostalih kasetnih bombi nastradalo je više osoba i posle prestanka bombardovanja.


Arhitektura
U Nišu se može primetiti arhitektura koja pripada raznim istorijskim i umetnickim epohama. Od orijentalne arhitekture, koju su doneli Turci, preko balkanske i socijalrealisticke do postmoderne.


Znacajne zgrade

Glavna pošta
Gimnazija
Dom mladih
Palata pravde
Banovina
Kuca Stambolijskih
Pasterov zavod
Gimnazija
Uciteljski dom
Narodni muzej
Kuca za vencanja
Kalca
Gorca
Predsedništvo Skupštine grada

Parkovi
Cair
Bubanj (park u Nišu)
Park svetog Save
Tvrdava (u Nišu)

Privreda

Industrija
Niš je jedan od najbitnijih industrijskih centara Srbije, poznat po duvanskoj, elektonskoj, mašinskoj, tekstilnoj i prehrambenoj industriji. Neke od vecih kompanija su:

Duvanska industrija – Niš – DIN
DIN je osnovana 1930. godine na sadasnjoj lokacij na Crvenom Krstu. Godine 1995. osnovan je istrazivacki institut, koji odabira i proizvodi duvan i dizajnira nove duvanske proizvode. Avgusta 2003. Philip Morris Corporation je kupila DIN u toku privatizacije. Phillip Morris je uložio ulupno 580 miliona Eura, sto je najveca investicija u Srbiji 2003. godine.

Gradevinar je nastao 1961. godine pod imenom Grapon. Gradevinar je izvodio velike gradevinske radove u Nišu, Beogradu, Istocnoj Srbiji, Rusiji, Bugarskoj, Izraelu, Jordanu, Ujedinjem Arapskim Emiratima.
Elektronska Industrija – Niš EI – Nis je osnovana 1948. kao institut za proizvodnju radio uredjaja i rentgen aparata.
Vulkan (fabrika guma u Nišu) – industrija guma je otvorena 1937. godine. Proizvodi sirok spektar razlicitih gumenih proizvoda, kao i proizvode koji se koriste u ruarstvu i gradjevinskoj industriji.
Masinska industrija Niš – MIN je osnovana 1884. godine i proizvodi razlicite vrste opreme sa primenom u rudarstvu, zeleznici, matalurgiji, hemijskoj i gasnoj industriji.
Žitopek je osonovan 1947. godine i proizvodi hleba i pecivo.
Niška pivara proizvodi pivo i bezalkoholna pica. Pivaru je osnovao Jovan Apel 1884. godine.
Nitex proizvodi tkanine i odecu. Kompaniju je osnovao 1897. godine Mile Ristic sa sinovima.

 

Autobuski saobracaj
Gradske autobuske linije pokriva Niš-ekspres i nekoliko privatnih autobusa. Medugradski saobracaj u potpunosti pokriva Niš-ekspres.

 

Turizam

Izletišta
Niška Banja
Sicevacka klisura
Jelašnicka klisura
Suva planina
Bojanine vode
Kamenicki vis
Cerjanska pecina

Istorijski spomenici
Cele kula
Tvrdava (u Nišu)
Medijana
Kazandžisko Sokace
Logor na Crvenom Krstu
Bubanj (park u Nišu)
Starohrišcanska bazilika sa martirijumom, u Jagodin-mali
Ranohrišcanska grobnica s freskama s kraja IV veka

Obrazovanje
Grad Niš ima ukupno 80 osnovnih, i 19 srednjih škola i 11 fakulteta.

Prva svetovna osnovna škola osnovana je 1830. godine na insistiranje niških trgovaca i zanatlija kod kneza Miloša da omoguci nastavu na srpskom jeziku. Pre toga u Nišu su jedino popovi i kaluderi obrazovali decu spremajuci ih za sveštenicki poziv, a bogatiji gradani su mogli da šalju svoju decu u grcke škole.

Godine 1830. knez Miloš u Niš šalje svog pisara Spiridona Jovanovica, koji organizuje svetovnu nastavu na srpskom jeziku, uprkos protivljenju sveštenika u Nišu. Kako se broj ucenika povecavao, Spiridon Jovanovic je odabrao svog najtalentovanijeg ucenika Atanasija Tasu Petrovica i proizveo ga u ucitelja, sa njegovih svega 17 godina. Zajedno sa „ucitelj-Tasom“ u opismenjavanju radi i Anastasija – Nasta Dimitrijevic, prva uciteljica prve mešovite škole u Nišu, osnovane vec 1845., takode pored Saborne crvke.

Ipak, zaoštravanjem odnosa izmedu Turske i Kneževine Srbije otežava se položaj ucitelja i uciteljica u Nišu. Obnavlaja se naredba da se u Niš ne mogu dovoditi ucitelji i uciteljice iz Srbije. Godine 1861. u školskoj zgradi podmetnut je požar i zgrada izgara do temelja. Nova zgrada sazidana je 1863/4. godine na mestu stare i nazvana je „Muška narodna škola“.

Prva niška gimnazija osniva se nepunu godinu po oslobodenju Niša od Turaka, 27. septembra, 1878. godine, po ukazu kneza Milana Obrenovica. Gimnazija pocinje sa radom 20. novembra 1878. godine, sa ukupno 48 ucenika.

Uciteljska škola u Nišu se osniva 1882., a 1894. i viša devojacka škola. Prvi fakulteti u Nišu pocinju da se otvaraju 1960. godine pri Beogradskom univerzitetu, a Univerzitet u Nišu se osniva 1965. godine, 15. juna. Univerzitet u Nišu danas ima 13 fakulteta, od kojih se dva nalaze van Niša.

Muzeji
Narodni muzej
Arheološka izložba Narodnog muzeja Niš
Muzej Medijana
Cele-kula
Muzej zdravstvene zaštiete – Pasterov zavod
Muzej logor „Crveni Krst“
Spomen soba Branka Miljkovica
Spomen soba Stevana Sremca

Festivali i godišnje manifestacije
Horske svecanosti
Filmski susreti – Festival glumackih ostvarenja domaceg igranog filma
Nimus – Niške muzicke svecanosti – festival ozbiljne muzike
Nišvil – džez festival
Nisomnia – muzicki festival
Sicevacka likovna kolonija
Sicevacka književna kolonija
Car Konstantin i Carica Jelena – gradska slava (3. jun)
Pantelejski vašar
Palilulsko vece

Administrativna podela
Grad Niš obuhvata pet opština:

Pantelej
Medijana
Crveni Krst
Palilula
Niška Banja

Gradsko prijateljstvo
Kassandra, Grcka (1996.)
Šparta, Grcka (1996.)
Glifada, Grcka (1996.)
Marussi, Grcka (1999.)
Alimos, Grcka (1999.)
Veliko Tarnovo, Bugarska (1996.)
Template:Country data SVK Košice, Slovacka (2001.)
Kursk, Rusija (1920.)
Template:Country data NOR Rognan, Norveška (1986.)
Bad Homburg, Nemacka (1999.)
Krakov, Poljska (2002.)


Licnosti povezane sa Nišom
Branko Miljkovic (pesnik) – roden u Nišu
Dragan Stojkovic – Piksi (fudbaler) – roden u Nišu
Dušan – Duško Radovic (pisac) – roden u Nišu
Konstantin Veliki (car) – roden u Nišu
Kornelije Kovac (kompozitor) – roden u Nišu
Milutin - Mica Tatic (glumac) – roden u Nišu
Mladen - Mlada Nedeljkovic (glumac) – roden u Nišu
Šaban Bajramovic (pevac) – roden u Nišu
Stevan Sremac (pisac) – živeo i radio u Nišu
Tanasije Uzunovic (glumac) – roden u Nišu
Želimir Žilnik (reditelj) – roden u Nišu
Žika Milenkovic (glumac) – roden u Nišu
Zoran Ciric (pisac) – roden u Nišu
Zoran Živkovic (premijer Srbije) – roden u Nišu, gradonacelnik Niša
Stojan Andric (dirigent i kompozitor) - rodjen u Nišu.
Zoran Andric (Dirigent,Kompozitor,Direktor Konc.Agencije "And Art Music") - rodjen u Nišu